Aşağı Dünya Obruğu ve çevresi, doğal ve kültürel mirası birleştiren, Antik düşünce dünyasını somutlaştıran, Akdeniz uygarlıklarının hafızasına ışık tutan, kültürel bir peyzajdır. Aşağı Dünya Obruğu için, hem jeolojik hem de antik inanç dünyası açısından Anadolu’nun en çarpıcı ve ilgi çekici yerlerinden birisi olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. Obruğu değerlendirirken, bu iki ana başlıkta değerlendirmenin doğru olduğunu düşünüyorum. Obruğun jeolojik süreçteki oluşumu ve antik dönem algısı (Tarihçesi) diye bu iki ana başlığı birbiriyle bağlantılı olarak değerlendirerek, bu yazının yazılmasının bir amaca ulaşacağını umut ediyorum.
Aşağı Dünya Obruğu’na, konum ve jeolojik süreç açısından baktığımızda, Mersin - Silifke - Narlıkuyu - Kızkalesi hattında, Kilikia Trakheia (Dağlık Kilikya) bölgesinde yer alır. Bölge aslında bütünüyle kalkerli (kireçtaşı) karstik bir arazi yapısından oluşur. Tektonik olarak kırıklı bir yapıya sahip olan bölge, bu yönüyle de yer altı suları bakımından oldukça zengindir. Bu unsurlar, obruğun oluşumunun en önemli anahtarları olarak karşımıza çıkar.
Aşağı Dünya Obruğu’nun oluşum sürecini incelerken obruğun, klasik bir karstik çökme obruğu olduğunu daha en başta, rahatlıkla söyleyebiliriz. Yağmur ve yer altı suları, zamanla çökmelere meydan verir. Bu çökmelerin, milyonlarca yıllık bir süreci kapsadığını da söyleyelim. Obruğun dibinde, dışarıya göre daha serin ve nemli bir ortamın oluşu, eğrelti otları, sarmaşıklar gibi bir bitki örtüsünün gelişimini sağlamıştır. Obruğun içindeki farklı hava, Akdeniz makisinin normalde bu yükseklikte görülmeyen türlerinin de gelişimine imkan vermiştir.
Antik Dönemde Aşağı Dünya Obruğu’na, insanoğlu çok farklı anlamlar yüklediğini söylemek mümkündür. Yukarıda belirttiğim, obruğun jeolojik yapısı ve obruk üzerindeki bütün bu “doğal farklılıklar”, antik dönem insanı için doğaüstü bir işaret olarak algılanmıştır. Antik kaynaklarda burası Plutonion (Plouton’un yeri), Acheron’a açılan kapı ve yeraltı dünyasına geçit olarak tanımlanır.
Antik Yunan - Roma inancına göre, yeraltı dünyasının tanrısı Hades (Plouton)’dur. Yeraltı dünyasına girişler de mağaralar, obruklar ve zehirli gaz çıkan yerlerdir. Aşağı Dünya Obruğu, bütün bu özellikleri bünyesinde barındırması yönüyle, bu tanıma mükemmel şekilde uymaktadır. Antik çağda obruğun dibinden, CO₂ (karbondioksit) ağırlıklı boğucu gazlar çıktığı bilinmektedir. Yine Hierapolis (Pamukkale) Plutonion’u ve Napoli yakınlarındaki Avernus Gölü’nde de benzer örnekler söz konusudur. Zemine yakın lokasyonda bu gaz birikir, insanları sersemletir ve hayvanları da kısa sürede öldürebilir. Bu durum antik insanlar için de net bir kanıttı: “Burası yaşayanların değil, ölülerin alanı.”
Antik yazarlardan Strabon’un Geographika adlı eserinin Kilikia bölümünde, Dağlık Kilikia’da yeraltına açılan kutsal boşluklardan söz eder. Aşağı Dünya Obruğu’nu birebir isimlendirmese de tarif Narlıkuyu - Korykos çevresindeki obruk sistemini açıkça işaret eder: “Korykos yakınlarında, derin ve karanlık bir çukur vardır. İçine inildiğinde hava ağırlaşır, canlılar nefessiz kalır. Halk burayı Plouton’un geçidi sayar.” Strabon’un betimlemesi bize, Aşağı Dünya Obruğu ile Cehennem Obruğu’nun aynı inanç kümesinde algılandığını gösterir.
Strabon göre, Rahipler (Genellikle Kybele veya yerel yeraltı kültlerine bağlı olarak), hayvanları obruğun kenarında kurban ederlerdi. Aşağı Dünya Obruğu’na mitolojik olarak baktığımızda, obruğun Hades’in yeryüzündeki kapılarından biri olduğuna inanılıyordu. Bu nedenle obruk, korkulan ama aynı zamanda saygı duyulan bir yerdi. Ritüel alanı olduğu için de herkes giremezdi.
Roma döneminde, obrukta yerel inançlar devam etmiştir. Ancak ritüeller daha kontrollü yapılır hale gelmiştir. Obruk çevresi kutsal alan (Temenos) gibi düşünülüyordu. İnançlar değiştikçe obruğa yüklenilen anlamlar da değişim göstermeye başlamıştır. Erken Hristiyanlık Dönemi’nde yeraltı tanrıları, pagan inançların temsilcileri olarak görüldüğünden, Aşağı Dünya Obruğu gibi yerler de “Şeytani”, “Kaçınılması gereken” alanlar olarak görülmeye başlandı. Bu nedenle de mevcut ritüeller terk edildi. Obruğa yüzyıllarca yüklenen mitolojik anlam Hristiyanlık inancıyla zamanla unutuldu ve mekan doğal bir oluşum gibi algılanmaya başlandı.
Antik Dönem’de Aşağı Dünya Obruğu ve Cehennem Obruğu gibi alanlar bilinçli olarak seçilmiş kutsal peyzaj alanlarıdır. Bu obrukların hepsine farklı farklı anlamlar yüklenmiştir. Cehennem Obruğu → Ölümle yüzleşme, Aşağı Dünya → Eşik / geçiş ve Narlıkuyu → Arınma ve yeniden doğuşa işaret ediyorlardı. Antik Dönem’de Kilikia’daki bu obrukların içlerine baktığınızda sadece kayayı değil, antik insanın ölümle kurduğu bağı da görürsünüz.
Burası öyle değerli bir hazinedir ki maalesef bu hazinenin farkında bile değiliz. Alanın yalnızca jeolojik açıdan “doğal güzellik” olarak sunulması gibi bir yanlışlığa düşülen bir yerdir Aşağı Dünya. Evet, burası tipik bir karstik çökme obruğu, mikro klima örneği ve yer altı su sisteminin kanıtı olan, jeolojik doğal bir güzellik olmasıyla birlikte arkeolojik, antropolojik ve düşünsel açıdan da evrensel özellikleri bünyesinde barındıran bir yerdir. Antik metinlerde ayrıntısıyla anlatılan ve sahada doğrulanabilen bu alan, antik Akdeniz dünyasında yeraltı inançlarının mekânsal olarak en iyi korunmuş örneklerinden de birisidir. Yeraltı dünyası (Hades / Plouton) inancı, Antik Akdeniz’de yaygın olmakla birlikte, bu kadar somut, okunabilir ve mekânsal olarak korunmuş örnek çok azdır.
Kilikia’nın mistik peyzajının simgesi olan obruğa gitme şansınız olursa, Anadolu’daki en güçlü yeraltı dünyası inanç merkezlerinden birini görmüş olacaksınız. Antik Dönem’de insanların zihin dünyasında fırtınalar estiren obruğun, antik merdiven basamaklarından en dibine kadar inin. Korkmayın sakın, obruğun dibindeki boğucu gazlar artık yok. Günümüzde yoğun bir sessizlik ve sakinlik içerisindeki obruktan, yukarıya bakın ve buraya neden “Aşağı Dünya” denildiğini anlamlandırmaya çalışın. Bu çabanızla birlikte, obruğa verilen ismin ne kadar yerli yerinde bir isim olduğuna kanaat getireceksiniz ve bu ismi koyanlara da hayranlık duyacaksınız. Mitolojide “Bir zamanlar Hades’e açıldığına inanılan kapı” olarak geçen obruğun, antik çağda ölümle yaşam arasındaki en önemli eşik olan ve insanlığın “ölümle yüzleşme” yerlerinden biri olduğunu unutmayın.
