Diyarbakır denince akla gelen coğrafi koordinatlar, taşa kazınmış kadim medeniyetler ya da Hevsel’in yeşili değildir bazen; bir şehrin kalbine saplanmış, betonla ve demirle örülmüş bir "zifiri oda"dır: Diyarbakır 5 No’lu Cezaevi. 12 Eylül darbesinin ardından insan onurunun sistemli bir şekilde öğütüldüğü, insan iradesinin kırım uğrağına çevrildiği o mekân, Türkiye’nin modern tarihindeki en büyük vicdani ve ahlaki kırılmalardan biridir.
Orhan Miroğlu’nun son dönemde yayımlanan “Posta Kutusu 213 Diyarbakır” belgeseli, bu karanlık dehlize sıradan bir tarihsel gözle bakmıyor. Bir mahpus ile aynı cezaevinde görev yapmış bir askerin yaklaşık 35 yıl sonra yollarının kesişmesini merkeze alarak, hepimizin kalbine şu yakıcı soruyu bırakıyor: Bir sistemin çarkı dişlileri arasında eriyen insanlık, o çarkı çevirenlerin ellerine baktığında geriye ne kalır?
Bugün 5 No’lu Cezaevi’nin binasının camekânlar ardında sergilenmesi, duvarlarının boyanması ya da kapısına "müze" tabelası asılması iktidarların konforlu bir refleksidir. Devletler, utanç duymaları gereken mekânları müzeleştirerek aslında geçmişin kahrından kurtulabileceklerini sanırlar. Oysa hafıza, turistik bir rehberin eşliğinde gezilecek sergi salonlarına sığmayacak kadar inatçıdır.
Bir binanın kapısını kilitlemek, orada yaşananları tarihin tozlu raflarına kaldırmak demek değildir. Çünkü asıl mesele, o demir kapıların ardında yaşananların bugün toplumsal zihniyetimizi, adalet duygumuzu ve ötekine bakışımızı nasıl zehirlemeye devam ettiğidir. Hafızanın duvarları kendiliğinden yıkılmaz; o duvarlar, ancak cesaretle yüzleşildiğinde, suç ortaklıkları itiraf edildiğinde ve acı hiyerarşisi yaratılmadan paylaşıldığında çatlar.
Miroğlu’nun belgeseli mağduriyetin konforlu ezberini bozan sarsıcı bir hamle yapıyor. Geçmişi yalnızca mazlumun ahı üzerinden değil, o zulmün faili ya da tanığı olmuş bir askerin gözünden de okumaya çağırıyor bizi.
213 numaralı posta kutusunun hikâyesi, bu sıradanlaştırılmış kötülüğün insan ruhunda açtığı yaraları ifşa eder. Bir insan, kendisine dikte edilen ideolojik zırhı giydiğinde vicdanını sırtından çıkarıp bir kenara atabilir mi? "Sistem böyleydi" cümlesi, işlenen insanlık suçlarının üzerini örtecek sihirli bir aklanma aracı olabilir mi?
Asker ile mahpusun yıllar sonra göz göze gelmesi, bu soruların kâğıt üstündeki teorik tartışmalar olmadığını, etten ve kemikten bir hakikatle yüzleşme anı olduğunu gösteriyor. O karşılaşma, vicdanın pas tutmuş kilitlerini zorlayan anahtardır.
Çünkü bu ülkenin en büyük trajedisi, geçmişiyle hesaplaşmaktan korkmasıdır. Toplumsal barış, "Artık geçmişi unutalım, önümüze bakalım" ezberleriyle kurulamaz. Unutmak, adaletsizliğin suç ortaklığıdır. Gerçek barış ve demokratik bir olgunluk, ancak geçmişte işlenen suçların adıyla anılması, hakikatin bütün çıplaklığıyla masaya yatırılması ve insan onurunun her türlü ideolojik hesabın üzerinde tutulmasıyla mümkündür.
Posta Kutusu 213, Diyarbakır’ın taş sokaklarından çıkıp Ankara’nın karanlık koridorlarına, ülkenin ortak vicdanına yazılmış acil bir mektuptur. O mektup okunmadıkça, o zarf açılıp içindeki hakikatle yüzleşilmedikçe bu coğrafyada hiçbirimiz gerçekten özgür olamayacağız.
Hesaplaşılmamış bir geçmiş, geleceğin içinde yaşamayı sürdürür. Hakiki bir toplumsal barış ve insan onuruna dayalı bir gelecek, ancak geçmişin karanlık kapılarının hakikate tam anlamıyla açılmasıyla mümkündür.
