KAPAĞI AÇILAN KİTAP| 08 Ağustos 2026 | Sayı: XXXV | Adı: Sosyal Sermaye -I-| Yazar: John FIELD | Tür: Akademik İnceleme ve Araştırma / Alt Disiplin: - Sosyoloji (Sosyal Teori / Toplum Bilimi) ve Siyaset Bilimi | S.S.: 232 | Yıl: 2003 | Tanıtım: Hilmi Dulkadir |
•
“Toplumu Bir Arada Tutan Görünmez Sarmaşık: John Field ve “Sosyal Sermaye”
İnsanoğlu var olduğu günden bu yana sadece ekmekle, suyla ya da cebindeki parayla ayakta kalmadı. Bizi fırtınalı zamanlarda ayakta tutan, karanlık gecelerde yolumuzu aydınlatan asıl güç; bir komşunun içten selamında, dar günde uzatılan bir dost elinde, ortak bir kaygıda veya paylaşılan bir güvende gizliydi. İşte akademi dünyasının "Sosyal Sermaye" adını verdiği şey, aslında doğanın ve insanlığın öteden beri bildiği o yalın ve kadim hakikattir: “İlişkiler önemlidir.”
•
Bu tanıtım yazımızda kapağını araladığımız eser; Stirling Üniversitesi öğretim üyesi John Field’ın Türkçeye “Sosyal Sermaye” adıyla kazandırılan (İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları) temel çalışmasıdır. (Fıeld, 2003), bu kıymetli eserinde toplumsal dokunun kılcal damarlarında gezinen "güven, iletişim ağları ve ortak değerler" kümesini titizlikle masaya yatırıyor.
Nedir Bu Sosyal Sermaye?
Sosyal sermaye teorisinin özü aslında iki kelimede özetlenebilir: “İlişkiler kaynaktır.”
Modern dünya kurallarla ve bürokrasiyle yönetilir. Ancak gerçek hayatta bir insan başı sıkıştığında, yeni bir iş aradığında, çocuğuna iyi bir okul veya güvenilir bir usta aradığında ilk olarak resmi kanallara değil, tanıdığı ve güvendiği insanlara başvurur. Çoğu zaman "Ne bildiğin değil, kimi tanıdığın önemlidir" deriz. İşte sosyal sermaye; bireylerin tek başlarına başaramayacakları veya ancak büyük zorluklarla aşabilecekleri engelleri, kurdukları bu insani bağlar ve güven ağları sayesinde birlikte aşabilme kapasitesidir.
Fiziksel sermaye binalar ve makinelerdir; insani sermaye kişinin aldığı eğitim ve edindiği becerilerdir; sosyal sermaye ise “insanlar arasındaki bağların kalitesi ve bu bağların sunduğu imkânlardır.”
Metafordan Kurama: Üç Büyük Kurucu Usta
John Field, kitabının ilk bölümünde bu kavramı basit bir benzetme (metafor) olmaktan çıkarıp sosyolojinin ve siyasetin merkezine oturtan üç dev ismi karşılaştırarak muazzam bir teorik zemin sunar:
1. Pierre Bourdieu ve Sınıfsal Ayrıcalıklar (Avrupa Yaklaşımı)
Fransız sosyolog Bourdieu meseleye neo-Marksist ve sınıfsal bir pencereden bakar. Onun temel kaygısı toplumsal eşitsizliklerin nasıl sürdürüldüğüdür. Bourdieu’ya göre sosyal sermaye, elitlerin ve hakim sınıfların kendi üstün konumlarını korumak, çocuklarına miras bırakmak ve alt sınıfları dışarıda tutmak için kullandıkları bir "özel kulüp anahtarı"dır. Özel kulüp üyelikleri, elit okulların mezun dernekleri veya nüfuzlu aile bağları, sahip olunan mali zenginliği pekiştiren birer sosyal sermaye kalkanıdır. Bourdieu için bu kavram, güç ve ayrıcalığın yeniden üretilme aracıdır.
2. James Coleman ve Fırsat Kapıları (Amerikan Sosyolojisi)
Amerikalı sosyolog Coleman ise meseleye Rasyonel Tercih Kuramı çerçevesinde daha iyimser bakar. Coleman’a göre sosyal sermaye sadece elitlerin değil; yoksul, kenarda kalmış ve dezavantajlı grupların da hayatını değiştiren bir "kamusal mal"dır. Coleman, gettolardaki ve Katolik okullarındaki azınlık çocukları üzerine yaptığı araştırmalarda, güçlü aile bağlarının, dini toplulukların ve mahalle denetiminin, çocukların okulu bırakma oranını düşürdüğünü ve akademik başarısını artırdığını kanıtlar. Yani sosyal sermaye, ekonomik fakirliğin yarattığı tahribatı telafi edebilen koruyucu bir güçtür.
3. Robert D. Putnam ve "Tek Başına Bowling" (Siyaset Bilimi)
Kavramı dünya gündemine oturtan siyaset bilimci Putnam, sosyal sermayeyi "güven, normlar ve sivil katılım" olarak tanımlar. Putnam, sosyal sermayeyi iki ana biçime ayırarak harika bir teşhis koyar:
“Bağlayıcı (Bonding) Sermaye:” İçe dönük, homojen, birbirine benzeyen insanların (akraba, hemşehri, aynı etnik grup) arasındaki sıkı bağlardır. Gruba sadakat sağlar; adeta toplumsal bir “yapışkan” (japon yapıştırıcısı) gibidir.
“Köprü Kuran (Bridging) Sermaye: Dışa dönük, farklı toplumsal kesimleri, farklı dünya görüşlerini ve meşrepleri birleştiren esnek bağlardır. Bilgi akışını sağlar, önyargıları kırar; adeta paslanmayı önleyen bir “yağlayıcı (40 numara yağ) gibidir.
Putnam’ın ünlü eseri “Bowling Alone (Tek Başına Bowling)” deki en büyük uyarısı şudur: Modern insan artık derneklerde, sivil kulüplerde veya liglerde değil, salonlarda "tek başına bowling oynamakta", televizyon ekranlarına gömülerek toplumsal dayanışma ve güven rezervlerini tüketmektedir.
İlk Bölümün Özü
John Field’ın önümüze serdiği bu ilk tablo gösteriyor ki; sosyal sermaye başlı başına ne bireysel bir kurnazlık ne de soyut bir temennidir. O, toplumun harcıdır. Bourdieu, bize bu harcın eşitsizlik yaratabileceğini, Coleman, yoksula tutunacak dal olabileceğini, Putnam ise sivil toplumun nefes borusu olduğunu öğretmektedir.
•
2. Bölümde (Eğitim, Sağlık, Ekonomik Başarı, Suçla Mücadele, Karanlık Taraf / Mafyalaşma, Dijital Dünya ve Politika Boyutu) ele alınacaktır.
•
Kaynakça
Fıeld, J. (2003). Sosyal Sermaye (2. b.). (B. Gürel, Dü., B. Bilgen, & B. Şen, Çev.) İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları: 141.
