Kapağı Açılan Kitap| 14.11.2026 | XXXXIV ESHABÜ'L-KEHF (Yedi Uyurlar) XXXXIV | Tanıtım: Hilmi DULKADİR

Türk tarihçiliğinin ve Türkoloji’nin ulu çınarlarından, adını ilim âlemine altın harflerle yazdırmış merhum “Prof. Dr. Faruk Sümer (1924-1995)”hocamızın aziz hatırasına ve ilmî mirasına saygıyla...

Afşin’den Eshabü'l-Kehf’e -Hatıralardan Belgelere- Bir İlim Yolculuğunun ve Eserin Arka Planı

Biz biliyoruz ki tarih, sararmış arşiv yapraklarının veya kütüphane raflarındaki tozlu ciltlerin soğuk bir dökümü olarak kalmaz; tarih, bizzat onu yaşayanların ayak izleriyle, soluduğu dağ ya da kütüphane havasıyla ve gönülden kurulan dostluk köprüleriyle canlanır.

Tanıtım için ele aldığımız bu kıymetli eser, sıradan bir akademik monografinin çok ötesinde; Türk tarihinin büyük bir ilim ve gönül insanının izinden gidilerek, Kahramanmaraş’ın sarp dağ yollarında, tarihin ve coğrafyanın kucağında kaleme alınmış unutulmaz bir hatıratın ürünüdür.

Eserin ilk sayfasını araladığınızda sizi karşılayan yazarın o samimi ithafı, "Kardeşim H. Dulkadir'e sevgilerle... Faruk Sümer" bu kitabın kâğıt üstünde kalmadığını, insanî ve vefalı bir dostluğun da sarsılmaz nişanesini haykırmaktadır:

Yıllar önce hocamızın Kahramanmaraş’ta vereceği konferansa katılım davetiyle başlayan, ardından zarif teklifi ile Afşin’e bir yolculuğumuz olmuştu. O yolculuk, Prof. Dr. Faruk Sümer hocanın dağ yollarından Afşin’e uzanan bir ilim seferberliğine dönüşmüştü. O dönemde Hocanın yakın dostu, kıymetli Mersin Valisi Sabahattin Çakmakoğlu’nun telefonuyla alınan özel izinle Hoca’nın eşliğinde, bir katır ve iki görevli refakatinde Ahır Dağları eteklerinden Afşin’e doğru yapılan o yürüyüş, bu satırların yazarı için kökleri asırlara uzanan Türk yurdunun adeta seyrüseferiydi. Faruk Sümer Hoca, yol boyunca gördüğü her bitkinin önünde durarak Türk kültürü ve Oğuz boylarındaki yerini ve önemini anlatıyor, doğayı adeta yaşayan bir tarih kitabına çeviriyordu.

Nitekim, kitabın önsöz kısmında bizzat vurgulandığı üzere, yazarın bu kutsal yöreleri ilk ziyareti 1958 yılı yazına dayanmaktadır. İlerleyen yıllarda 1985 ve 1986 yıllarında Afşin'de verdiği konferanslarda halkın gösterdiği yoğun ilgi, onun için bu eserin yazılmasındaki başlıca âmili teşkil etmiştir.

Tarsus ile Afşin Arasındaki Tarihî Çekişme

Halk arasında "Yedi Uyurlar" olarak bilinen Eshâbü'l-Kehf denildiğinde, zihinlerde ilk olarak Tarsus’taki makam ve mağara canlanmaktadır. Oysa Prof. Dr. Faruk Sümer, eserinin "Eshabü'l-Kehf, Hangi Ülkede Yaşadı ve Hangi Mağarada Uyudu?" (Sümer, 1989, s. 26-40) başlıklı dördüncü bölümünde, bu konuyu coğrafi, filolojik ve tarihi delillerle derinlemesine masaya yatırmıştır:

1. Tarsus İddiasının Tarihî Kökü ve Sınırlılığı

Yazar, Tarsus rivayetinin ilk defa X. yüzyıl sonlarında coğrafyacı “El-Mukaddesî” tarafından dile getirildiğini eserinde şöyle aktarır

Ahsenü’t-tekâsim’e atıfla "Tarsus ve yörelerinden burada söz etmeyeceğiz. Zira buraları Bizanslılar’ın elindedir. Eshâbü'l Kehf'e gelince, onların şehirleri Tarsus olup, Dakyanus'un kabri de buradadır. Şehrin yöresinde de bir mescit vardır. Bu mescidin, mağaranın üzerinde olduğunu söylediler" (s. 31-32).

Faruk Sümer hoca, buradaki "söylediler" (Qâlû) ifadesine dikkat çekerek, Tarsus iddialarının erken dönemde kesin bir hakikatten ziyade birer rivayet ve aktarım düzeyinde kaldığını gözler önüne serer.

2. Erken Dönem İslam Müelliflerinin Efsûs (Afşin) İttifakı

Buna karşın Faruk Sümer, erken dönem İslam müelliflerinin ve coğrafyacılarının kayıtlarını tarayarak asıl merkezin Afşin olduğunu katî delillerle savunur:

Vehb b. Münebbih ve İbn İshak: İslâm'ın en eski râvilerinden Vehb b. Münebbih (öl. 728/732) ve ünlü müverrih İbn İshak (öl. 767), Efsûs'un Eshâbü'l-Kehf'in şehri olduğunu ifade eden en eski isimler arasında yer alır (s. 32-33).

Taberî'nin Tasdiki: İslam tarihinin en büyük abidelerinden biri olan Taberî (öl. 923), hem tarih eserinde hem de tefsirinde Eshâbü'l-Kehf'in mağaralarının Efsûs'ta bulunduğunu açıkça kaydetmiştir (s. 14-18, 33).

Kapsamlı Coğrafyacı İttifakı: IX. yüzyıldan itibaren İbn Hurdâdbîh (s. 30), Zemahşerî (s. 33), El-Herevî (s. 33-34), Yakut el-Hamavî (“Mu'cemü'l-Buldan” adlı eserinde Efsûs'un Anadolu'da Elbistan yakınlarında harap bir şehir olduğunu ve Eshâbü'l-Kehf'in buradan olduğunu yazar, (s. 34), İbnü'l-Esîr (s. 35), Zekeriya el-Kazvinî (s. 35-36), İbn Haldun (s. 37), Birunî (“Asâru'l-bâkiye” adlı eserinde "Eshâbü'l-Kehf'in memleketi Rum ülkesindeki Efsûs şehridir" der, (s. 68) ve Makrizî gibi pek çok otorite Efsûs (Afşin) üzerinde birleşmiştir.

3. Tartışmaya Son Nokta: Ses Benzeşmesi Tezi

Faruk Sümer Hoca, eserinin sonuç bölümünde (s. 39) bu coğrafi çekişmeye son noktayı koyarak şu son derece ihtiyatlı ve objektif tespiti yapar:

"Tarsus rivayetinin Efsûs ile bu isim arasındaki ses benzeşmesinden çıkmış olduğu açıkça anlaşılıyor. İhtiyatlı bir ifade ile pek muhtemeldir."

XIII. Yüzyılın Mührü – Selçuklu Külliyesi ve Arkeolojik Deliller

Afşin’deki mağaranın sözlü bir efsaneden ibaret olmadığını, XIII. yüzyılın başından itibaren muazzam bir imar hareketine sahne olduğunu eser belgeleriyle kanıtlar. Maraş emiri “Nusretüddîn Hasan Bey” tarafından 1215 (Hicri 612) yılında zaviyenin (ribât) yaptırılması ve Alaeddin Keykubad devrinde 1233 yılında külliyenin genişletilmesi, buranın Selçuklular nezdindeki mukaddes konumunu tescil eder.

Faruk Sümer, eserinde (s. 38-39) çok kritik bir arkelojik detaya dikkat çeker: Mağaranın önünde yer alan ve Selçuklu yapısının içine ustalıkla entegre edilen Bizans dönemine ait eski bir kilise kalıntısının varlığı, Müslümanların bu inancı doğrudan o bölgedeki yerel Hristiyan halktan öğrendiklerini ve buranın asırlardır bir ibadet/ziyaret merkezi olarak bilindiğini açıkça kanıtlamaktadır. Dulkadıroğulları ve Osmanlı dönemlerinde de vakıflarla desteklenen bu muazzam külliye, Türk milletinin tarihî hafızasında Afşin'in yerini perçinlemiştir.

Kaynakça

Sümer, F. (1989). Eshabü'l-Kehf (Yedi Uyurlar). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı (Yayın Nu: 59).