Mersin Deniz Ticaret Odası’nın bir kültür hizmeti olarak 1994 yılında yayımlanan Gündüz Artan’ın “İçel Gezginleri” (Artan, 1994) adlı 64 sayfalık kitabı, Mersin’in -kadim ve çok katmanlı adıyla İçel’in- hafızasını seyyahların tanıklıklarıyla buluşturan özlü ve değerli bir derleme çalışmasıdır.

Altı yüzü aşan sayfalar yerine yaklaşık altmış dört sayfalık yoğun ve derli toplu bir hacme sahip eser; seyahatname ve araştırma-derleme çizgisinde ilerlerken sayfa aralarına serpiştirilmiş gravürler, haritalar ve görsellerle metni zenginleştirir, son bölümde ise araştırmacılar için kapsamlı bir kaynakça ve dipnot dizini sunar.

Yazar, sunuşunda Türkçe kaynaklardaki eksikliği hatırlatarak bölgede kazı ve araştırma yapan arkeologları ayrı bir yerde tutar ve doğrudan antik çağdan yirminci yüzyıla uzanan gezginlerin izlenimlerini kronolojik bir sıra içinde okura sunar. Baskı ve sayfa düzeninde yer yer göze çarpan küçük aksaklıklar ise kitabın taşıdığı kaynak değerini ve kurduğu tarihsel köprüyü küçültmez.

Bu uzun seyir defterinin ilk sayfalarında antik çağın bilginleri, komutanları ve coğrafyacıları yer alır. Ksenophon, “Anabasis”te Gülek Boğazı’nın dar ve dik geçidinden inip susam, darı, buğday ve arpa bereketiyle dolu ovaya, ardından Kydnos nehrinin ikiye böldüğü zengin Tarsos’a uzanan yolu aktarır. Hekataios, Artemidoros ve Cicero’nun ardından Amasyalı coğrafyacı Strabon, “Geographika”’da Anemurion’dan Kıbrıs’a uzanan deniz mesafesini, Nagidos’u, Kelenderis’i, Korykos mağarasını, Elaioussa’yı, Olbe’yi, Soli’yi, Zephyron’u ve Sardanapallos’la anılan Ankhiale’yi kayda geçirir.

İsa’dan sonraki yüzyıllarda Pomponius Mela Cennet ve Cehennem obruklarına hayranlıkla bakar; Plinius Secundus Nus çeşmesinin suyunun zekâyı keskinleştirdiğini yazar; Dio Chrysostom ise Regma gölü ve limanının güzelliğini anlatır. Hac yolculuklarına çıkan Egeria’dan Arap-İslam coğrafyacılarına, Süryani bilgin Abü’l-Farac’tan Haçlı dönemi gezginlerine uzanan kalemi bu kıyılardan ve geçitlerden yüzyıllar boyunca iz toplar…

Zaman ilerledikçe İçel’in ve bugünkü Mersin’in coğrafi, sosyal ve ticari görünümü seyyahların satırlarında daha belirgin bir biçim kazanır.

On altıncı yüzyılda Pîrî Reis, “Kitab-ı Bahriye”sinde Tarsus’tan Silifke’ye, Gilindire’den Anamur’a uzanan kıyıları, limanları, kaleleri ve derinlikleri bir denizci titizliğiyle tarif eder. On yedinci yüzyılda Evliya Çelebi, “Seyahatname”sinde sarp yollardan, sıtma korkusuyla bahardan sonra yaylalara çıkılmasından, Kızkalesi’nin görkeminden, Türkmen köylerinden ve Tarsus’un tatlı limonu, turuncu, zeytini, inciri, narı, hurması, servileri, şeker kamışı ve pamuğuyla bezenmiş bereketinden söz eder.

On dokuzuncu yüzyılda ise Mersin’in dönüşümü çarpıcı aşamalarla izlenir. Amiral Francis Beaufort 1811-1812 yıllarında birkaç kulübeden oluşan küçük bir yerleşim olarak gördüğü Mersin’in yerli halkça adlandırıldığını ve yapılarda antik kalıntı taşlarının kullanıldığını yazar; Charles-Victor Langlois 1852-1853’te Mersin’i yörenin en büyük iskelesi olarak anar; Th. Kottschy Kırım Savaşı’ndan sonra artan ticaretle kentin büyüdüğüne dikkat çeker. Edwin John Davis 1875’te gümrüğünden çarşılarına, kireç taşı sokaklarından Gözne ve İçme gibi yayla-mesire yerlerine kadar uzanan canlı bir kent resmi çizerken; Vital Cuinet 1890’da nüfusu, inanç gruplarını, antrepoları ve ticari hareketliliği verilerle ortaya koyar.

Yirminci yüzyılın başlarına gelindiğinde ise gezginlerin satırlarında coğrafyanın güzelliğiyle birlikte toplumsal bir gözlem ve muhasebe öne çıkmaktadır.

F. Dietrich Schafer yaylalara göçü ve limanın koşullarını aktarırken, Ahmet Şerif 1910’daki “Anadolu’da Tanin” mektuplarında kıyıdaki yeşil tarlaların, çam ve zeytin ormanlarının ve asırlık kalıntıların yanında sokakların durumunu, eğitim ve sağlık eksiklerini ve orman tahribatını açık sözlülükle dile getirir.

Bütün bu bilgilendirmeyle beraber “İçel Gezginleri” kitabı, geçmişte bu topraklardan gelip geçenlerin notlarını bir araya getirmekle birlikte; Mersin’de yaşayan her insana, kendi coğrafyasının bir liman, bir geçit, bir yayla ve binlerce yıllık bir hafıza olduğunu hatırlatarak kapağını açan her okura derin bir aidiyet duygusu sunar.

Nitekim seyahatnameler ve gezginleri odağına alan coğrafya derlemeleri, kuru kronolojilerin ötesine geçip bir yerin iklimini, yaşam biçimini, gündelik telaşlarını ve dönüşüm çizgisini dışarıdan gelen bir bakışın tazeliğiyle görünür kılar; bu sayede bugünün insanı kendi yaşadığı kente bugünün pencerelerinden değil, zamanın ve mesafenin süzgecinden geçmiş sabırlı hafızanın ışığında bakma imkânı bulur.

Ayrıca, kitabın sonuna eklenen yayın dizisi ve notlar da bu kapıyı aralamak isteyenlere kendi okumalarını derinleştirecek sakin bir patika açar. Böylece asırlık yolların ve kıyıların sesinden süzülen satırlar, okuru ağır ağır bugüne, kendi mahallesinin, sokağının ve sabah rüzgârının kucağına yumuşacık bırakır.

•

Benim yakın dostum, üstadım, ağabeyim merhum Gündüz ARTAN’a saygıyla, bitmeyen sevgi, özlem ve rahmet dileğimle…

Kaynakça Artan, G. (1994). İçel Gezginleri (Güven Ofset ve Matbaacılık -Mersin b.). Mersin: Mersin Deniz Ticaret Odası.